Làm tình để được xác nhận, để khỏi bị bỏ rơi, hay để kết nối?

Hai nhân vật cũ trong một căn phòng mới

Trong thần thoại Metamorphoses (Ovid, ca. 8 CE/2008), chàng Narcissus si mê cái bóng của chính mình dưới mặt hồ. Kề bên chàng là nàng tiên Echo, người mang lời nguyền không thể tự mình cất tiếng, chỉ có thể lặp lại những âm tiết cuối cùng từ lời người khác. Narcissus lạnh lùng khước từ Echo. Nàng hao mòn đến mức chỉ còn lại một giọng nói vang vọng giữa núi rừng, còn Narcissus tàn lụi bên bờ hồ, không còn gì ngoài cái tôi đơn độc.

Câu chuyện này thường được ví như bi kịch của thói ái kỷ. Nhìn sâu hơn, đó là bi kịch của hai con người không bao giờ thực sự gặp được nhau. Một người cần một tấm gương để chứng minh mình tồn tại. Người kia thu mình thành một tiếng vọng, vì sợ rằng nếu im lặng thì mình sẽ bị bỏ lại phía sau. Họ ở rất gần nhau, nhưng chưa từng có một cuộc đối thoại đúng nghĩa.

Hai nhân vật ấy không chết đi cùng thần thoại Hy Lạp. Họ vẫn hiện diện trên những chiếc giường hiện đại, dưới những cái tên khác: nhu cầu được xác nhận và nỗi sợ bị bỏ rơi. Một người dùng cơ thể bạn tình làm mặt hồ. Người kia dùng chính cơ thể mình làm tiếng vọng. Cả hai đều làm tình, nhưng không ai thực sự làm tình với nhau.

Vì thế, câu hỏi cốt lõi ở đây không nằm ở bề mặt hành vi (làm tình có tốt không, bao nhiêu lần là đủ), mà nằm ở điều kiện nền tảng: cần những gì bên trong để một hành vi thân mật thực sự là kết nối, chứ không phải một cuộc đổi chác ngầm? Người bước vào phòng ngủ với một tấm gương trên tay, hay một khoản phí chuẩn bị sẵn, thì dù cơ thể có gần đến đâu, họ vẫn đang ân ái trong sự cô độc.

Cùng một hành vi, khác một chức năng

Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng ta hiếm khi áp dụng điều này với chính mình. Ta thường đo đời sống tình dục bằng hành vi (tần suất, ai khởi xướng, kỹ năng) mà bỏ quên chức năng (hành vi ấy đang phục vụ nhu cầu ẩn sâu nào).

Tâm lý học về động cơ tình dục đi theo hướng ngược lại. Cooper et al. (1998) cho rằng hiểu mục tiêu phía sau cuộc ân ái giải thích hành vi tốt hơn là chỉ đếm hành vi. Các động cơ họ khảo sát gồm tăng cường khoái cảm, thân mật, đối phó với cảm xúc tiêu cực, khẳng định bản thân và tìm sự chấp thuận. Trong đó, động cơ thân mật gắn với hành vi ít rủi ro hơn, còn động cơ đối phó gắn với hành vi rủi ro hơn.

Meston và Buss (2007) thu thập 237 lý do mà sinh viên đại học ở Mỹ nêu ra để quan hệ tình dục, rồi gom thành bốn nhóm: thể chất, đạt mục tiêu, cảm xúc, và bất an (insecurity). Nhóm cuối là tâm điểm của bài này: làm tình để thấy mình có giá trị, vì áp lực nghĩa vụ, hoặc để giữ bạn tình.

Góc nhìn này rõ hơn qua khung tiếp cận và né tránh (approach and avoidance) của Impett et al. (2005), nghiên cứu trên các cặp đôi:

Gộp hai khung này lại, ta có một bản đồ để định vị chính mình:

Xác nhận và tránh bị bỏ rơi trông rất giống nhau ở bề mặt, vì cả hai đều xoay quanh phản ứng của bạn tình. Điểm gãy nằm ở vị trí của nỗi sợ: ta sợ giá trị của mình bị phủ nhận (xác nhận), hay sợ sự tồn tại của mối quan hệ bị cắt đứt (bỏ rơi)?

Thái độ thứ nhất: Làm tình để được xác nhận (người nhìn mặt hồ)

Câu hỏi ngầm: “Hãy cho tôi thấy tôi còn sức hút. Hãy chứng minh rằng tôi có giá trị.”

Với động cơ này, cơ thể và ham muốn của người kia không phải là đích đến, mà là bằng chứng. Cuộc ân ái biến thành một kỳ thi, nơi điểm số là mức độ say mê của bạn tình. Người kia bị tước đi những nhu cầu và trạng thái độc lập của mình để trở thành một tấm gương phản chiếu cái tôi của người khởi xướng.

Cơ chế tâm lý. Kohut (1971) gọi đây là nhu cầu phản chiếu (mirroring): đứa trẻ cần ánh mắt công nhận của người chăm sóc để xây một cái tôi vững chắc. Khi sự phản chiếu ấy khuyết thiếu, người trưởng thành có thể đi tìm “gương” ở khắp nơi, từ công việc, mạng xã hội cho đến giường ngủ.

Crocker và Wolfe (2001) gọi đây là lòng tự trọng có điều kiện (contingent self-worth). Khi giá trị bản thân treo vào việc “được người khác thèm muốn”, một cái nhíu mày hay một tin nhắn chậm trễ không còn là một sự kiện bình thường, mà thành bản án cho cả con người mình.

Nhận diện qua ba thời điểm.

• Trước: háo hức nhưng kèm bồn chồn (“tối nay mình có đủ quyến rũ không?”). Tâm trí dồn vào ngoại hình và tín hiệu từ bạn tình.
• Trong: một phần tâm trí đứng ngoài để dò xét: người kia có đủ say mê không. Khó chìm vào cảm giác của chính cơ thể mình.
• Sau: phấn chấn ngắn rồi tụt nhanh. Cần kiểm tra lại bằng tin nhắn hoặc đòi hỏi thêm âu yếm. Nếu bạn tình lơ đãng, cảm giác tủi thân kéo dài.

Thái độ thứ hai: Làm tình để tránh bị bỏ rơi (người chỉ biết vọng lại)

Câu hỏi ngầm: “Nếu mình nói ‘Không’, người ấy có bỏ đi không?”

Ở động cơ này, cơ thể bị biến thành một khoản phí duy trì, đem ra đóng định kỳ để giữ chỗ trong đời một người. Như Echo không bao giờ dám mở lời trước, người mang động cơ này mất quyền nói “Không”, chỉ còn biết nói “Vâng”.

Cơ chế tâm lý. Theo Schema Therapy, Young et al. (2003) mô tả sự kết hợp giữa lược đồ bị bỏ rơi (abandonment) và sự khuất phục hay nhượng bộ (subjugation): tin rằng những người quan trọng rồi sẽ rời đi, nên sẵn sàng đặt nhu cầu của mình xuống sau để níu kéo.

Dưới lăng kính thuyết gắn bó, Mikulincer và Shaver (2007) giải thích bằng cơ chế kích hoạt quá mức (hyperactivation): hệ thống gắn bó lo âu liên tục rà quét mối đe dọa. Một biểu hiện ở mặt hành vi là sự nhượng bộ tình dục (sexual compliance; Impett & Peplau, 2003), tức đồng ý khi bản thân không thật sự muốn, thường để tránh xung đột hoặc giữ quan hệ.

Cái giá phải trả. Đây là phần có bằng chứng thực nghiệm rõ nhất, nhưng vẫn là bằng chứng tương quan. Impett et al. (2005, 2008) và Muise et al. (2013) cho thấy động cơ né tránh đi cùng cảm xúc tiêu cực, ham muốn suy giảm theo thời gian và mức hài lòng thấp hơn. Nói gọn: trả phí bằng cơ thể để giữ người, thì thứ ta mất trước tiên là ham muốn, tức thứ làm cho mối quan hệ đáng giữ. Sự nhượng bộ kéo dài còn thường đi kèm oán giận âm thầm, hay bùng nổ ở những cuộc cãi vã tưởng như không liên quan đến chuyện giường chiếu.

Nhận diện qua ba thời điểm.

• Trước: cảm giác nặng như một nghĩa vụ (“thôi, ráng chiều anh/chị ấy cho yên chuyện”).
• Trong: căng mắt quan sát tín hiệu hài lòng của bạn tình thay vì cảm nhận cơ thể mình. Nói “ổn” khi không ổn; đôi khi tách rời khỏi cảm giác của chính mình.
• Sau: nhẹ nhõm kiểu “may quá, xong rồi” chứ không phải hạnh phúc, kèm một khoảng trống và chút giận mà không biết giận ai.

Thái độ thứ ba: Làm tình để kết nối (người nhìn thấy nhau)

Câu hỏi ngầm: “Mình muốn gần người này, và mình tò mò xem họ có muốn gần mình không.”

Sự dịch chuyển ở đây là cốt lõi: bạn tình không còn là công cụ giải quyết nỗi sợ, mà được trả lại là một con người độc lập với ý chí riêng. Họ có quyền mệt, có quyền từ chối, và điều đó không bị đọc như một sự xúc phạm hay một lời đe dọa chia ly.

Cơ chế tâm lý. Sự kết nối này đâm chồi trên mảnh đất của phân hóa bản ngã, khái niệm của Murray Bowen (Kerr & Bowen, 1988) mà Schnarch (1997) ứng dụng vào tình dục.

Nhận diện qua ba thời điểm.

• Trước: háo hức hoặc tĩnh lặng. “Để hôm khác nhé” được đón nhận bình thản.
• Trong: chú ý chảy nhịp nhàng giữa cơ thể mình và người kia. Có thể nói điều mình thích hoặc không thích; tiếng cười hay chút ngượng ngùng không làm hỏng cuộc gặp.
• Sau: ấm áp, thấy gần hơn, không có nhu cầu kiểm tra điện thoại hay dò xét thái độ.

Ba động cơ cạnh nhau, và vì sao không ai thuần một loại

Rất hiếm ai mang một động cơ tinh khiết. Ta có thể làm tình để kết nối vào một tối thứ Bảy thảnh thơi, nhưng làm tình để tránh bị bỏ rơi vào tuần nghe tin bạn tình đang cảm nắng người khác. Động cơ đổi theo mức căng thẳng và giai đoạn của mối quan hệ.

Giả thuyết của bài này, không phải kết luận của một nghiên cứu cụ thể: khi một người cần tấm gương và người kia sợ bị bỏ rơi, hai nhu cầu có thể khớp nhau một cách đáng ngờ. Người thứ nhất (Narcissus) nhận đủ sự phục tùng để luôn thấy mình là trung tâm. Người thứ hai (Echo) nhận đủ sự kề cận để xoa dịu nỗi sợ cô đơn. Họ có thể được khen là cặp đôi “trời sinh” trong nhiều năm, cho đến khi ham muốn cạn kiệt và oán giận đập vỡ lớp vỏ bọc. Sự bình yên ấy không hẳn là hòa hợp; nó có thể là một bản hợp đồng ngầm, trả giá bằng cơ hội thực sự chạm vào nhau. Hãy đọc đây như một giả thuyết để tự kiểm.

Bối cảnh Việt Nam: đất diễn cho Echo và sân khấu cho Narcissus

Các nghiên cứu ở trên chủ yếu lấy mẫu phương Tây. Cấu trúc văn hóa của ta có thể là môi trường thuận lợi cho những động cơ này; dưới đây là suy ngẫm có cơ sở văn hóa, không phải số liệu.

Kịch bản của Echo. Câu “Thuyền theo lái, gái theo chồng” hay lời dạy “Chồng giận thì vợ bớt lời / Cơm sôi nhỏ lửa, mấy đời cơm khê” ám thị rằng trách nhiệm giữ mối quan hệ nằm ở sự nhẫn nhịn của người phụ nữ. Khi nhượng bộ trở thành thước đo đức hạnh, cơ thể rất dễ bị biến thành công cụ níu giữ.

Sân khấu của Narcissus. Ở chiều ngược lại, định kiến về “bản lĩnh đàn ông” khiến nhiều người coi tình dục như một đấu trường để khẳng định vị thế. Tổn thương khi “thất bại” trên giường thường không được phép nói ra, biến mỗi cuộc ân ái thành một bài kiểm tra danh dự.

Lưu ý: đàn ông cũng có nỗi sợ bị bỏ rơi, phụ nữ cũng khao khát được xác nhận. Văn hóa chỉ làm một số con đường dễ đi hơn, không phải định mệnh giới tính.

Thực hành: từ tự soi đến những dịch chuyển nhỏ

Hãy chọn một lần gần gũi gần nhất và chậm rãi tự hỏi, đừng trả lời nhanh:

Cách đọc (gợi ý, không phải chẩn đoán). Nếu câu trả lời xoay quanh “mình có đủ quyến rũ không”, đó là bóng dáng Narcissus. Nếu xoay quanh “người ta có rời đi không”, đó là bóng dáng Echo. Nếu là “mình muốn gần người này” và thất vọng cũng không làm mình sụp đổ, đó gần với kết nối. Câu trả lời mơ hồ cũng là dữ liệu: có thể ta chưa quen hỏi mình những câu này.

Ta không thể bẻ gãy một lược đồ ăn sâu bằng một câu hô hào quyết tâm. Dưới đây là những bước đi nhỏ để đổi hướng:

Khi nào cần người đồng hành chuyên môn. Nếu mẫu hình này lặp lại qua nhiều mối quan hệ, gắn với tổn thương gắn bó hoặc chấn thương, hoặc nếu nói “không” trong mối quan hệ hiện tại đem lại hậu quả đáng sợ, đó là lúc cân nhắc trị liệu (như liệu pháp lược đồ hay trị liệu tập trung vào gắn bó) và tìm sự hỗ trợ an toàn. Một bài viết không thay được điều đó.

Những giới hạn cần ghi nhận

• Tương quan chưa hẳn là nhân quả. Động cơ né tránh đi kèm ham muốn thấp, nhưng có thể chính một nền tảng quan hệ thiếu an toàn mới sinh ra cả hai.
• Mẫu nghiên cứu hẹp. Các lý thuyết phần lớn dựa trên nhóm nhân khẩu học phương Tây (WEIRD), thường là sinh viên và các cặp đôi trẻ. Cần thận trọng khi áp dụng cứng nhắc vào bối cảnh Việt Nam.
• Ba nhãn là một sự đơn giản hóa. Chúng là bản đồ để tự soi, không phải công cụ chẩn đoán người khác, và không bao quát mọi động cơ (khoái cảm, tò mò, thói quen…).
• Không phải lúc nào cũng cần phân tích sâu xa. Đôi khi một cuộc ân ái chỉ đơn giản là vì niềm vui thuần túy. Đừng biến phòng ngủ thành phòng khám tâm lý.

Trở lại chiếc hồ

Trở lại với thần thoại: Narcissus tàn lụi bên hồ nước, Echo tan biến thành âm thanh hư ảo. Họ đi đến tận cùng của sự trừng phạt: ở sát cạnh một người, nhưng chịu chung số phận cô độc.

Nhưng trong đời thực, ta có một quyền năng mà Ovid không trao cho nhân vật của mình: quyền rời mắt khỏi mặt nước để nhìn thẳng vào người đối diện, và quyền cất lên một giọng nói nguyên bản thay vì nhại lại tiếng người khác.

Dùng tình dục để tìm sự xác nhận là ta đang xin một tờ giấy chứng nhận. Dùng cơ thể để tránh bị bỏ rơi là ta đang cắn răng đóng một khoản phí duy trì. Cả hai đều là nỗ lực tuyệt vọng để tự bảo vệ trước một nỗi sợ có thật. Nhưng chiếc giường không phải là phòng thi để chấm điểm, cũng chẳng phải quầy thu ngân để thanh toán. Nó chỉ thực sự trở thành không gian của sự gắn kết khi cả hai đủ can đảm để nói “Không” mà không sợ mất nhau. Bởi chỉ khi quyền từ chối được bảo vệ an toàn, chữ “Có” thốt ra mới mang trọn ý nghĩa của tình yêu.